In ons rapport Menselijk en rechtvaardig laten we zien hoe de advocatuur veel meer zou kunnen betekenen voor mensen met gewone inkomens. Door alle beperkende beroepsregels kunnen er nu voor deze doelgroep geen goede "grote kantoren" ontstaan. De advocatuur heeft zichzelf in een hoek geverfd. Wie tilt de Orde op?

Toen ik 24 was, en bijna afgestudeerd, wilde ik mensen helpen. Mensen die klem zaten: gevangen, vermorzeld door instituties, gepakt door een bedrijf. Voor hen juridische puzzels op lossen, dat leek me het mooiste om te gaan doen. Ik sloot me aan bij drie studievrienden met een plan om een advocatenkantoor te beginnen. We hadden een mentor die wel patroon wilden worden en bespraken waar we ons het best konden vestigen.

Maar het liep anders. Eén voor één kwamen mijn toekomstige partners buurten met een bedrukt gezicht. Maurits, het spijt me zeer, maar ik kreeg een goed aanbod van een mooi advocatenkantoor. Ik heb het er over gehad met mijn vriendin, en we denken dat dit een betere weg is. Zo kunnen we het vak leren, en wat geld verdienen. Als we 35 zijn, dan starten we alsnog iets …

Alleen overgebleven, ging ook ik de gebaande weg. Een kantoor in een Haags grachtenpand. Ik werd lid van het bestuur van de Jonge Balie bij de Hoge Raad der Nederlanden. Pleitwedstrijden, bezoeken aan buitenlandse balies en ordevergaderingen vormden mij. Mijn patroon was een aankomend deken van de Nederlandse Orde van Advocaten en ik leerde ongelofelijk veel in een tien keer zo hoog tempo als ik aan de Leidse universiteit gewend was. Mijn inkomen vloog omhoog en op mijn 35ste had ik mijn vrienden kunnen bellen om de “start-up” alsnog waar te maken. We hadden alles gedaan wat we hoorden te doen ... 

Geen groot kantoor voor gewone mensen

Dat succesvolle advocatenkantoor voor gewone mensen is er nooit gekomen. Dat kantoor bestaat ook nog steeds niet. Niet in Nederland, niet in het zogenaamd modernere Engeland en niet in enig ander land. 25-jarigen maken nog steeds dezelfde keuzes.

Waarom eigenlijk? Ik legde die vraag eind vorig jaar voor op een congres van de CCBE (de Europese koepel van advocatenordes) over innovatie. En eigenlijk wisten die bâtonniers, presidents of bar associations, dekens en stafhouders het antwoord wel.

Is ieder probleem misschien anders? Neen, dat is het niet. Voor de veel complexere problemen van bedrijven bestaan wereldwijde advocatenmerken die hun processen gestandaardiseerd hebben en van daaruit maatwerk leveren. Dan moet schaalbare dienstverlening toch zeker kunnen voor de enorme aantallen scheidingen, burengeschillen, letselschades en vrijheids-benemingen van gewone mensen. Volume genoeg, complexiteit beperkt. Toch is er geen internationaal juridisch WalMart met tienduizenden variaties op producten in overzichtelijke gangpaden. Geen LExpedia waar je iedere denkbare combinatie van advies, bemiddeling en rechtspraak kan boeken, als ware het een vliegreis, auto en hotel. Kent u één nationaal toonaangevend consumenten-advocatenkantoor, dat vanuit een standaardwerkwijze een menselijke maat biedt, zoals huisartsen dat doen? Weet u in uw eigen stad één consistent betrouwbaar rechtshuis met goede diensten tegen redelijke en heldere prijzen te noemen?

Jong, éénzaam of collectief

De advocatenordes herkenden het patroon dat ik ze voorlegde. Wereldwijd wordt de advocatuur voor gewone mensen beoefend door jonge advocaten. Die mogen het vak er op leren. Of door individueel werkende advocaten die iedereen bedienen die ze binnen kunnen hengelen. Of door bevlogen mensen die zich verenigen zich in een “collectief” dat zich echt richt op de sociale praktijk. Met veel inspanning en tegen een schamel inkomen betekenen ze veel voor mensen, met constant de vraag of het bedrijfsmodel wel houdbaar is.

Waarom schaalt dit nooit op en blijft al het talent wegtrekken naar de “commerciële praktijk”? Waarom heet advocatuur voor gewone mensen nog “sociale advocatuur”? Waarom is dat bijna overal ter wereld een armoedig en onzeker bestaan en is er een grote afhankelijkheid van overheidssubsidies?

Niks mag

In hoofdstuk 4 van ons rapport Menselijk en rechtvaardig, Is de rechtsstaat er voor de burger? geven we een beeld van de regelgeving die de groei en bloei van de advocatuur voor particulieren belemmert. Advocaten mogen bedrijfsmatig ongeveer niks. De regels voor de bedrijfsvoering van de advocatuur hebben een geschiedenis die begrijpelijk is. Natuurlijk zijn er waarborgen nodig voor onafhankelijkheid.

Maar de manier waarop die regels zijn uitgewerkt, betekent ook dat advocaten die voor gewone mensen werken opgesloten zitten in het éénpitters- of kantoorcombinatie-model. Sociale advocaten experimenteren en zoeken verbindingen met andere hulpverleners. Hun kracht zit vaak in de kennis van de sociale kaart. Maar het blijft allemaal lokaal en individueel. Er zijn geen schaalbare modellen ontwikkeld. Advocaten mogen niet of nauwelijks vreemd vermogen aantrekken om in IT te investeren, gestandaardiseerde diensten te ontwikkelen of het grote publiek te bereiken met een marketingcampagne. Ze mogen geen zeggenschap delen, in loondienst gaan, hun marketing betaald uitbesteden of interdisciplinair samenwerken. Als ze in het advocatuurlijke keurslijf blijven, mogen ze eigenlijk niet aan mensen leveren wat die zeggen dat ze het meeste nodig hebben, zoals advies over hoe een probleem op te lossen, bemiddeling of rechtstreeks contact opnemen met de andere partij. Ze mogen immers niet een heel gezin of twee partijen samen aan een goede oplossing helpen, want partijdigheid is verplicht.

De kennis die advocaten met elkaar verwerven is bovendien beperkt. Advocaten worden alleen toegelaten als ze drie jaar op de universiteit en drie jaar in de beroepsopleiding gedrild zijn in klassiek Nederlands recht, procesrecht en pleiten. Het convenant op het civiel effect en de beroepsopleiding leggen dat vast. Terwijl er zoveel meer en anders nodig is om scheidingen, huurzaken of schuldenproblemen effectief op te lossen.

De regels rond advocaten verzieken ook innovatie aan de randen: het verzekeringsmodel voor rechtshulp aan particulieren wordt ernstig bemoeilijkt doordat het recht op vrije advocatenkeuze is verabsoluteerd. Vernieuwende en ondernemende advocaten ervaren constant de dreiging van tuchtrechtelijke procedures van de kant van concurrenten die tijdelijk de rol van toezichthouder vervullen. Een onafhankelijke en onpartijdige toezichthouder ontbreekt. 

De grootste barrière voor de toegang tot het recht

Al die belemmeringen bij elkaar genomen zijn een gigantische barrière voor de toegang tot het recht. Hoewel andere bronnen van rechtshulp zijn uitgedund, gaat nog steeds maar 13% van de mensen met een juridisch probleem naar een advocaat. De meesten denken dat het probleem met een gang naar een advocaat niet wordt opgelost. De kosten van niet efficiënt een bedrijf kunnen inrichten zijn enorm: de gewone particulier betaalt volgens berekeningen van experts 4 tot 5 keer te veel voor een advocaat, terwijl de advocaat daar zelf nauwelijks iets aan overhoudt.

Het Ministerie van VenJ en de advocatuur zitten intussen weer in de loopgraven over de rechtsbijstand. Het Ministerie wil zaken bij de advocatuur weghalen en de Nederlandse Orde van Advocaten verzet zich tegen alle maatregelen zonder één alternatief te noemen.

In de kringen van advocatenordes zijn er nog maar weinig die deze problematiek niet erkennen. Het is alleen erg moeilijk om het als advocaten samen op te lossen in ordestructuren die ontworpen zijn om de huidige regels te handhaven. Het wordt tijd dat de sociale advocatuur de helpende hand krijgt toegestoken en zich bevrijdt uit deze regels. Zodat de 25-jarige juristen van nu wel gewone mensen aan rechtvaardige oplossingen kunnen gaan helpen. In een groeiende, goed georganiseerde rechtsonderneming, met een betrouwbaar merk, die zich helemaal kan richten op het goed oplossen van conflicten van gewone mensen, zonder nodeloze beperkingen van de bedrijfsvoering. Effectief, gestandaardiseerd, met goede IT ondersteund, menselijk en veel minder afhankelijk van subsidies. 

Maurits Barendrecht

Maurits Barendrecht

Research director HiiL Innovating Justice and professor private law and conflict systems at Tilburg University

Looking for more of the latest headlines on LinkedIn?

Discover more stories